De gemeente staat opeens onder actief toezicht van het ministerie. Samen met 9 andere gemeenten. Onterecht wordt het etiket “weigergemeente” geplakt. In onderstaand (lang) artikel geeft Joop Wikkerink tekst en uitleg. “De vertraging is mede ontstaan doordat de meerderheid van de raad het eerste plan vorig jaar mei afwees”
Voor dat de laatste vergadering van dit vergaderseizoen plaats kon vinden had ik half journalistiek Nederland al aan de telefoon gehad. Wat was er aan de hand? Op maandag 6 minuten over drie plofte een brief van het Ministerie van Justitie in de digitale postbus. Tegelijkertijd werd in Den Haag een persconferentie georganiseerd met Minister van den Brink. Hij kondigde aan dat nog 9 andere gemeenten (in totaal 10 dus) ook zo’n brief hadden gekregen. Inhoud: jullie voldoen niet aan de eisen van de spreidingswet, jullie hebben uitgelegd per brief en in een ambtelijk overleg hoe dat zo komt en de volgende stap is het actief bestuurlijk toezicht. Dat begint met een bestuurlijk gesprek waarin afspraken (lees opdrachten) gemaakt worden hoe die gemeenten wel aan de opdracht kunnen voldoen en bij onvoldoende inzet kan dit er toe leiden dat er een zgn. “in de plaatsstelling” volgt. Dat wil zeggen dat het Ministerie dan de regie overneemt en bepaalt waar de opvang gaat komen. Uiteraard op kosten van de gemeente. De 10 gemeenten werden bij naam genoemd. Aalten dus voorop. Wel werd er gezegd dat er in de komende tijd steeds meer gemeenten deze brief zullen krijgen; immers zo’n 200 gemeenten voldoen niet of niet geheel aan de spreidingswet.
Persstorm
Natuurlijk zorgde deze mededeling, die opgevat werd als “het is de minister menens” voor een golf van media-aandacht. Vooral ook omdat de gemeenten bij naam genoemd werden, hetgeen een soort van “naming en shaming” effect had. Alleen was niet duidelijk waarom nou juist deze 10 gemeenten genoemd werden. Immers er waren ook 47 gemeenten, volgens het ministerie, die helemaal niet op vragen gereageerd hebben en die ook niet voldoen. Waarom deze niet eerder uitnodigen.
De ontstaansgeschiedenis van de brief in Aalten
Op 9 april kregen wij een brief van het ministerie waarin deze procedure aangekondigd werd. Wij hebben vrij snel gereageerd met een uitgebreid relaas over onze (college) pogingen om te komen tot de invulling van de taakstelling uit de Spreidingswet. Die brief hebben we op 17 juni ambtelijk toegelicht aan medewerkers van het Ministerie. Afdronk van dat gesprek was: jullie hebben als verantwoordelijk college(en ambtenaren) best veel werk verzet, dus bewezen dat jullie aan de spreidingswet willen voldoen, maar het is nog niet gelukt. “Maar”, zo was wel de waarschuwende tekst. “Materieel gezien voldoen jullie gewoon niet aan de wet”, dus jullie kunnen een uitnodiging voor een bestuurlijk gesprek met (een vertegenwoordiger van) de minister verwachten. Aangezien wij wat geruststellende antwoorden hadden gekregen, aangegeven hadden dat we volop bezig zijn locaties te zoeken en het ambtelijk gesprek pas op 17 juni geweest was viel het mij rauw op het dak dat die aankondiging voor een bestuurlijk gesprek zo snel kwam. Bovendien begrijp ik niet helemaal welke 10 gemeenten nu het eerst aan de beurt zijn. Ook is de communicatie wel opvallend. Een persconferentie waarin de namen van de gemeenten eenzijdig door het ministerie genoemd worden vindt tegelijk plaats met het verzenden van de brief. Natuurlijk kun je er dan gif op innemen dat de media sensatie ruiken “eindelijk pakt de minister door” en de eerste 10 aan de schandpaal nagelen als “weigergemeenten”. Dat gebeurde ook in de media. Dus die begonnen allemaal te bellen. Dus ik had het wel fijn gevonden als er vanuit het ministerie een wat meer informerende en coöperatieve houding uitgestraald was.
Het verhaal van Aalten
Mijn eerste opdracht was en is om het etiket “weigergemeente” weg te halen. Natuurlijk waren er in de gemeenteraad partijen die liever geen of in elk geval zo min mogelijk asielzoekers willen opvangen. Natuurlijk claimt nog een minderheid van onze inwoners namens het volk te spreken en kreten slaakt als “geen AZC” of nog erger. Natuurlijk heeft populistisch rechts en Wilders en de FVD voorop mensen ook bang gemaakt met misinformatie over asielzoekers. Toch heeft ook de nieuwe coalitie aangegeven dat de gemeente zich zal houden aan de spreidingswet. Dat is al winst.
Waarom is het dan nog niet gelukt om het opgelegde getal van 200 asielzoekers te huisvesten in de gemeente. Ik heb in alle persuitingen benadrukt dat het (vorige) college een -in mijn ogen- prachtig plan in gedachten had, gesteund door het hele college, inclusief GB- en CDA-wethouders, en dat in de inspraak gebracht heeft. Eind mei waren die informatieavonden in de Zuiderkerk. Drie besloten bijeenkomsten op uitnodiging voor de buurt (2) en een voor ouders en personeel van de bewoners van locatie Slaadreef. Twee openbare bijeenkomsten waar ook een kleine demonstratie met een FVD Kamerlid aan vooraf ging. Deze werd ook bezocht door raadsleden. Op grond van die informatieavonden (waar zowel voor- als tegenstanders) aan het woord kwamen heeft de meerderheid van de raad eind mei 2025 een motie aangenomen die het college vroeg te stoppen met dit plan en de gesprekken met COA. De raad wilde – volgens die meerderheid eerst zelf kaders opstellen. De raad was ongeveer al drie kwart jaar op de hoogte van het feit dat het college en COA aan het spreken waren over dit plan. Dat plan hield in een 35-40 tal woningen (coachtype) met enkele dienstgebouwen aan de Singelweg als onderdeel van de daar nieuw te bouwen wijk van zo’n 90-100 woningen . Daarin zou dan een volwaardig AZC komen met alle diensten en voorzieningen betaald door het COA. Veiligheidsplannen waren ook door het college toegezegd.
Toch is dat plan zonder besproken te zijn, zonder dat het college in discussie kon met de raad en nadere toelichtingen geven van tafel geveegd. En is daarna de raad aan de gang gegaan met het stellen van eigen kaders waaraan een opvang moest voldoen. Dat heeft geduurd tot 26 februari 2026 en daarna kon het college dus aan de gang met zoeken naar locaties die zouden voldoen aan die kaders. Die kaders zijn nogal strak , dus het is niet makkelijk locaties te vinden die aan al die eisen voldoen. Het college heeft er ook nog een eigen voorwaarde aan toegevoegd: er moet op het betreffende terrein wel stroom aanwezig zijn.
Inmiddels is een aantal locaties gedeeld met het COA, want ook deze uitvoeringsorganisatie van het ministerie heeft randvoorwaarden, zeker als het gaat om het betalen van woningen, afschrijvingstermijnen en, voorzieningen enz. Op dit moment zijn de ambtenaren met de gesprekken en voorbereiding van besluiten bezig. Dat kan nog best even duren omdat ook bijv. grondeigendom en andere zaken zorgvuldig getoetst moeten worden.
Als dan het ministerie ons (het college) verwijt dat wij niet voldoen aan de eisen van de spreidingswet dan heeft ze daar in principe gelijk in. We hebben zeker een jaar vertraging opgelopen doordat de meerderheid van de gemeenteraad het eerste plan zonder behandeling afwees en zelf kaders wilde stellen. Dat heeft die vertraging grotendeels veroorzaakt. Overigens loopt er ook nog een bezwaar tegen het aantal van 200; dat was een aantal dat wij in het kader van de Achterhoekse aanpak vrijwillig op ons wilden nemen. Maar niet als verplichting. Dan krijg je nl. scheve verdelingen in het land. Vrijwillig wat meer doen omdat dat efficiënter is mag natuurlijk altijd (Winterswijk heeft ook 400 plaatsen, veel meer dan de spreidingswet voorschrijft)
Op naar Den Haag
Met dit verhaal en deze stand van zaken in het achterhoofd heb ik steeds aangegeven met een “opgeheven hoofd” naar Den Haag te gaan. Heb dit dinsdagavond ook zo in de raad gemeld en er kwam geen tegenspraak. Het is natuurlijk wel zo dat nu niemand meer kan zeggen dat het wel overwaait met die spreidingswet en dat er toch niks gebeurt als je maar lang genoeg wacht. Ik hoop ook dat de gehele gemeenteraad zich dat ook realiseert en dat we met z’n allen de handrem eraf halen . Wel wil ik waarschuwen voor overhaaste besluiten die tot sub-optimale locaties kunnen leiden. Een menswaardige opvang staat voorop, niet perse het behalen van termijnen.
Op de site van de gemeente Aalten staan raadsmededelingen, de brieven van het ministerie en een compleet dossier. Voor wie meer achtergronden wil weten of z’n geheugen op wil frissen. Als illustratie bij dit artikel staan artikelen uit o.a., Nederlands Dagblad, NRC, Volkskrant, Trouw, Gelderlander. Verder verschenen er berichten en interviews in “Dit is de Dag” (radio 1), Omroep Gelderland, Aalten Vooruit/De Band.